Không gian văn hóa Hà Nội: nội dung Nhìn lại để bước tiếp - Kỳ 1: Còn đây văn hóa xứ Đoài

Thành cổ Sơn Tây Ngày này cách đây 5 năm (1-8-2008 - 1-8-2013) Hà Nội được mở mang. Mỗi lần tôi đến ngã ba thị xã Sơn Tây đều dừng chân để nhận ra ngả đường mình định đi. Giờ đây cái ngã ba xứ Đoài đã trở thành ngã sáu, ngã bảy nhưng trong lòng tôi, nhớ nhung vẫn như ngày nào. Nhận mặt những con đường 5 năm qua, ngã ba xứ Đoài đã đón nhận những con đường thênh thang nối về mọi ngả. Đầu tiên là đại lộ Thăng Long chạy suốt từ trọng tâm Thủ đô lên thẳng Khu du lịch Văn hóa các dân tộc (thực dân địa phận Đồng Mô) rồi lên thẳng Hòa Bình. Con đường thứ hai, chính là con đường 32 cũ, mới được mở rộng gấp năm, sáu lần, trải nhựa tun hút, từ Cầu Giấy lên đúng ngã ba vào thị xã Sơn Tây. Ấy là còn chưa kể chiếc cầu Phùng mới, cao rộng được hoàn tất hơn một năm vừa qua. Chiếc cầu lớn xứng tầm với con đường Trung tâm tải những sắc mầu văn hóa xứ Đoài đến với kinh kỳ Thăng Long một thuở. Rồi sau đó là con đường lớn chạy ven thị xã, tạo nên một vòng cung kì ảo bên sông Hồng, hướng lên Trung Hà. Và rồi, ai có ai ngờ giờ đây con đường Cu Ba xưa đi qua Viện 5, chạy ven khu du lịch Đồng Mô, giờ lại là điểm phát xuất cho con đường Hồ Chí Minh, nối qua Xuân Mai, chạy về hướng con đường Trường Sơn rộng mở... Còn nữa, đó còn là cây cầu Vĩnh Thịnh mới, sắp hoàn tất. Nó vượt sông Hồng từ Sơn Tây sang Vĩnh Phúc, nối tắt tới thành thị Việt Trì... Vậy đó, 5 năm ai cũng nhận ra sự đổi thay, mà những con đường mới, tạo nên huyết quản giao thông đương đại, chính là sự phát triển. Đó là tiền đề cho sự thăng hoa của một vùng đất rộng lớn xứ Đoài sau khi sáp nhập về Hà Nội. Tính cho đến nay, Sơn Tây đã có tới 1020 doanh nghiệp và hàng ngàn hộ sản xuất đang hoạt động. Và từ những con đường này, Sơn Tây phát triển mạnh mẽ các ngành dịch vụ khác như du lịch, thương mại, ngân hàng, viễn thông và vận chuyển đi về muôn nơi. Đặc biệt, Sơn Tây đã thu hút được 1,4 triệu khách du lịch mỗi năm... Nỗi niềm đôi mắt xứ Đoài Thực ra sự nhập tách tỉnh, hay đô thị xưa nay đều do nhu cầu phát triển, trong từng thời đoạn và tình cảnh lịch sử khác nhau. Ngoảnh lại thời gian, ta mới hay vùng đất đá ong này cũng đã không ít lần nhập tách từ năm 1965 đến nay. Có nhẽ đã tới 5 lần đổi thay, nhưng đâu có chuyện mầu sắc văn hóa xứ Đoài bị "nuốt chửng” hay "đồng hóa”. Hơn nữa, bấy lâu giữa hai vùng đất Tràng An và xứ Đoài có nhiều nét sinh hoạt văn hóa gần gũi. Trước nhất đó là sự hòa nhập của cộng đồng từ xa xưa cho tới ngày nay, từ hai đời vua Phùng Hưng và Ngô Quyền, quê ở Đường Lâm. Hay như có nhiều nhà lãnh đạo các cấp ngày nay đã được sinh ra và lớn lên trên mảnh đất xứ Đoài mây trắng. Họ cũng đem về Tràng An những nét sinh hoạt, xử sự tinh tế và lạc quan trong mối tương giao, bổ sung cho sự thanh tao, hào hoa của người dân đất kinh kỳ ngàn năm. Cùng với đó, dễ tới trăm năm qua, hàng ngũ văn nghệ sĩ các đời, quê ở xứ Đoài thường thành danh ở mảnh đất Đông Đô, cũng đem lại luồng gió mới trong các loại hình nghệ thuật, kiến lập nét đặc sắc cho văn hóa Tràng An. Vẫn còn đó lừng lững những cái tên ngời sáng như Tàn Đà, Quang Dũng, Tào Mạt, Phan Kế An, Hồ Phương, Tôn Đức Lượng, Sỹ Tốt, Bằng Việt, Vân Long, Hoàng Lân... Thêm nữa, cả hai vùng đất về nét văn hóa linh tính cũng có những hình ảnh tương đồng. Ta có thể thấy cả hai vùng đất cùng có những đền thờ Đức Thánh Tản, hay đền thờ Hai Bà Trưng... Bên cạnh đó, cả hai vùng đều có những sinh hoạt văn hóa dân gian tương đồng. Ta có thể thấy các phường rối nước ở Chàng Sơn, Thạch Xá (tỉnh Sơn Tây cũ) đã từng tỉ thí với phường rối ở Đào Thục, Đông Anh (Hà Nội). Đặc biệt, phường Ca Trù ở Thượng Mỗ, Đan Phượng xưa hát hay không kém chút nào so với phường Ca Trù của Lỗ Khê, Đông Anh... Nói vậy, tức là sự sáp nhập, cho dù đã diễn ra mấy lần, nhưng cũng vẫn chỉ là sự xê dịch lại gần với nhau, tợ vào nhau trên con đường phát triển, trước sự thách thức của hội nhập quốc tế, một xu thế tất yếu của sự tiến bộ. Tuy vậy, phía sau của sự mở mang vùng đất thủ đô, không tránh khỏi những hệ lụy của nền kinh tế thị trường, đang trong thời kỳ mở cửa ồ ạt. Cùng với đó, là sự xâm thực các loại hàng hóa nhập nội, kèm theo những lề thói tiêu dùng và một nếp sinh hoạt thị dân khá đa dạng, nếu không nói có phần phức tạp. Đặc biệt là những nét sinh hoạt ý thức và một nền văn hóa xứ Đoài có thể mất đi hay không, phụ thuộc ở khả năng biết kiểm soát những hệ lụy mà ta đã lường trước. Những lo toan đó rất có lý. Nhưng... Mãi là xứ Đoài mây trắng bay Cái gốc gác cơ bản của một nền văn hóa đâu dễ bị pha tạp. Khi vẫn còn đó những địa danh và di tích của Sơn Tây, cùng với những nếp sinh hoạt không hề đổi thay, bởi nó đã ăn vào máu thịt của từng người ở cái xứ này. Nó là tài sản vô giá mà không ai muốn đánh mất. Nhất là Sơn Tây - xứ Đoài là một vùng văn hóa linh tính hàng ngàn đời nay, đầy tự hào với huyền thoại Sơn Tinh - Thủy Tinh mang tính lịch sử chống chọi giành lấy sự sống và tồn tại của tổ sư xưa. Vẫn còn đó làng cổ Đường Lâm có đình Mông Phụ trầm mặc kiên định với thời gian; cùng với đó là những ngôi chùa Mía, đền Và với nhiều chuyện cổ tích mang nhiều nhân tố ý thức bao đời nay của người dân xứ Đoài. Vẫn còn đó những phiên chợ quê, với nhiều đặc sản của mỗi vùng miền, như chợ Sấu, chợ Giá, chợ Săn, chợ Phùng hay chợ Nghệ... Tuy nhiên, lo sự biến đổi của nền văn hóa xứ Đoài trước sự xâm thực của lề thói thực dụng chủ nghĩa, thị xã Sơn Tây đã cho khai triển dự án "bảo tàng và phát huy những giá trị văn hóa Sơn Tây - xứ Đoài” trong giai đoạn 2012 - 2016. Lẽ đương nhiên đứng trước sự tỉnh thành hóa càng ngày càng có nguy cơ làm mất mát những nét văn hóa truyền thống, quả là điều cần tính đến. Nhưng giữ như thế nào, bảo tàng ra sao, trước những thành quả văn hóa đặc trưng của xứ Đoài cũng không hề đơn giản. Nhiều sai lầm đã xảy ra như trước đây khi xây dựng mới ở thành cổ Sơn Tây, hay đền Và, đã tạo nhiều hệ lụy khó khắc phục. Hoặc mới đây, sự kiện người dân ồ ạt xin trả lại cái danh hiệu nhà cổ ở Đường Lâm, cũng là một bài học quý cho việc bảo tàng và phát huy ra sao... Vương Tâm